ENERGIE = PSYCHOLOGIE: een=20 nieuwe ontwikkeling

Peter Bald=E9 [1]

In het begin van = de=20 tachtiger jaren maakte de Amerikaanse psycholoog Roger Callahan iets mee = wat=20 zijn werk en zijn leven drastisch zou veranderen. Hij was opgeleid als = cognitief=20 behaviorist, verzorgde seminars in Rationeel Emotieve Therapie, werkte = met=20 systematische desensitisatie en exposure en had expertise in = cli=EBnt-centered=20 therapie, biofeedback en hypnose. Mary, een cli=EBnte van hem met = watervrees,=20 maakte minimale vorderingen, ondanks alle tijd en moeite die zij in haar = therapie investeerde. Toen na 18 maanden Callahan=92s hele repertoire = aan=20 technieken was toegepast met minimaal resultaat, vroeg hij haar op een = bepaald=20 behandelpunt te tikken. Hij had het weekeinde ervoor een workshop over=20 meridiaantherapie gevolgd en gehoord dat het tikken op dat punt tegen = angsten=20 kon helpen. Na een minuut tikken bleek Mary tot zijn verbazing van haar = fobie=20 verlost. De effecten bleken blijvend. Wat hem het meest opviel was dat = hij het=20 haar terloops had gevraagd, zonder zelf in het effect te geloven. = Daarom, en=20 omdat hij met veel meer therapeutisch vertoon in de voorgaande maanden = met=20 andere technieken had gewerkt, achtte hij het suggestieve element bij = haar=20 uitgesloten. Hij besloot om het terrein serieus te gaan verkennen. Zijn=20 resultaten bleven onveranderd goed.

Toen Callahan = enige tijd=20 later zijn resultaten naar buiten bracht werd hij door vakgenoten met = hoon=20 overladen. Dit kwam mede door de grote claims die hij TFT toedichtte en = de=20 geringe waarde die hij toekende aan onderzoek van deze claims. In zijn = kielzog=20 echter ontwikkelden anderen vele varianten op hetzelfde energetische = thema.[2]=20

Het = Figley-onderzoek naar de=20 =91Power-therapies=92.

Het gebied kwam = vooral in=20 een stroomversnelling na het onderzoek van Figley en Carbonell van de = Florida=20 State University. In het begin van de jaren negentig nodigden zij 10 000 = behandelaren van PTSS uit om de naar hun mening meest effici=EBnte = techniek te=20 nomineren voor onderzoek (Figley, 1996; Gallo, 1999). Theoretische = achtergronden=20 van de techniek deden niet ter zake, de meest bizarre technieken konden = worden=20 genomineerd. De inclusiecriteria waren: bevestiging van minimaal 200 = andere=20 gecertificeerde clinici dat de methode binnen enkele sessies = significante=20 vermindering van PTSS-symptomen geeft, snel te leren en repliceerbaar = onder=20 laboratoriumcondities. Vier methodieken kwamen in aanmerking: EMDR[3],=20 V/KD[4],=20 TIR[5]=20 en TFT. Er deden 51 pati=EBnten mee, waarvan 39 tot het eind. Zij kregen = elk=20 maximaal vier behandelingssessies. 17 cli=EBnten kwamen niet bij de = follow-up na 6=20 maanden, maar alle 39 cli=EBnten kregen een follow-up onderzoek na 4 tot = 6=20 maanden. De uitkomsten toonden aan dat alle vier de technieken = substanti=EBle=20 verminderingen gaven in SUD-scores[6].=20 Het verschil tussen het SUD-gemiddelde voor behandeling (8,5) en tijdens = de=20 follow-up (3,8) was significant. Verder bleek een significante afname in = PTSS=20 symptomen als nachtmerries, herbelevingen en hyperarousal. Het ontbreken = van een=20 controlegroep was een tekortkoming in het onderzoek. Deze resultaten = zijn echter=20 opmerkelijk omdat PTSS berucht resistent is tegen placebo=92s (Solomon = et al,=20 1992) en de symptomen met het verstrijken van de tijd niet verminderen = (van der=20 Kolk, 1996).

Over het verschil = in=20 effici=EBntie tussen de technieken konden geen conclusies worden = getrokken.=20 Figley=20 concludeerde wel: =91among the most exciting and different treatment = approaches we=20 studied was TFT. The treatment was simple, fast, harmless, and easy to = teach=20 both clients and clinicians. It was different because little talking was = involved. =85. I must say we found the procedure very=20 peculiar.=92

Energie=20 Psychologie

Bij deze = =91energetische=20 psychotherapie=92 wordt niet langer uitgegaan van de mechanistische = Newtoniaanse=20 visie, waarin de mens bestaat uit ingenieus samenwerkende moleculen.=20

Men werkt vanuit = een op de=20 kwantummechanica gebaseerd paradigma met mogelijke gevolgen voor de = psychologie=20 (Diamond, 1989; Callahan, 1996; Tiller, 1997; Bohm en Hiley, 1993; = Benor, 2001).=20 In deze visie bestaat de mens niet alleen uit materie maar hij ook uit=20 energievelden die deels bepalend zijn voor emoties en gedachten.[7]=20 Verstoringen in deze energie=EBn leiden volgens deze visie tot = emotionele=20 problemen en psychische stoornissen. Psychologische behandelingen = beginnen dan=20 met het diagnosticeren van het energiesysteem in en om het lichaam. De=20 psycho-energetische behandeling zelf bestaat in hoofdzaak uit het = corrigeren van=20 deze energie=EBn.

Energie als=20 metafoor

Natuurlijk kan het = concept=20 =91energie=92 ook als metafoor worden beschouwd. Callahan postuleert = verschillende=20 concepten (onder andere de verderop te beschrijven =91perturbation, = =91holon,=20 =91psychological reversal=92 en =91thoughtfield=92) in een poging om de = merkwaardige=20 resultaten die hij krijgt te kunnen begrijpen. Het is waarschijnlijk dat = in de=20 nabije toekomst andere verklaringsmodellen zullen worden ontwikkeld. = Zeker zal,=20 naarmate wij meer van deze verschijnselen gaan begrijpen, ook ons begrip = van het=20 concept =91energie=92 veranderen en daarmee wellicht ook de=20 term.

Historische = ontwikkeling van=20 de energie psychologie.

Het ontstaan van = de energie=20 psychologie is vooral be=EFnvloed door twee eerder bestaande = energetische=20 behandelvormen: De meridiaantherapie=EBn en de Toegepaste Kinesiologie = (Applied=20 Kinesiology)[8].=20

Meridiaantherapie=EBn

In de visie van de = meridiaantherapie=EBn stromen deze energie=EBn door = =91transportkanalen=92 in en om ons=20 lichaam (meridianen genoemd). Deze meridiaantherapie=EBn, waarvan de = acupunctuur=20 het meest bekend is, waren al in het oude China bekend en worden nu nog = in=20 China, Japan, Tibet en India in de algemene geneeskunde gebruikt. = Volgens deze=20 theorie stroomt de energie door 14 in =E9=E9n lange baan met elkaar = verbonden=20 meridianen en be=EFnvloedt organen als de lever, het hart en de milt, = alsmede onze=20 emoties en gedachten. Een onbalans in deze energiestroom veroorzaakt=20 disfunctionele emoties. Behandeling bestaat uit het corrigeren van deze = onbalans=20 door het stimuleren van specifieke behandelpunten op de meridiaanbaan.=20

Hoewel het bestaan = van deze=20 meridianen nooit onomstotelijk is vastgesteld, zijn er aanwijzingen voor = het=20 bestaan ervan (Voll, 1975; Pomeranz, 1996; Nordenstrom, 1983; Becker en = Selden,=20 1985). De gemeten elektrische weerstand blijkt op de behandelpunten 10 = keer=20 kleiner dan op willekeurige andere plaatsen van het lichaam (100 000 Ohm = versus=20 1 000 000 Ohm). Becker (1985) vermoedt dat de punten dienen als een = soort=20 transformatoren die elektromagnetische signalen versterken en Tiller = (1997)=20 ontwikkelde een elektromagnetisch model waarin deze punten zowel energie = ontvangen als doorgeven.

Binnen de=20 meridiaantherapie=EBn kan de functie van deze punten op verschillende = manier=20 worden gestimuleerd: bijvoorbeeld door het uitoefenen van druk met de=20 vingertoppen op een punt, door elektrische stimulatie ervan of door er = in te=20 prikken met een naald.

Toegepaste=20 Kinesiologie

Toegepaste = Kinesiologie werd=20 ontwikkeld door de chiropractor Goodheart die een verband waarnam tussen = de=20 kracht van een spier en de energie van de bijbehorende meridiaan[9].=20 Afname van de kracht in een spier was volgens hem een indicatie van = disbalans in=20 de betreffende meridiaan. Hij ontdekte dat door het tikken met de = vingertoppen=20 op een meridiaanpunt ( in het engels: =91tappen=92) de kracht in de = spier herstelde.=20 Eind jaren zeventig integreerde de psychiater John Diamond (1989) als = eerste de=20 Toegepaste Kinesiologie in de psychotherapie. Hij maakte gebruik van de = invloed=20 van cognities op de energie=EBn in de meridiaanbanen, waarbij hij voor = de cli=EBnt=20 aanschouwelijk maakte dat negatieve uitspraken een spier minder krachtig = maakten=20 en positieve krachtiger. Cli=EBnten werden ge=EFnstrueerd om dagelijks = positieve=20 cognities te herhalen terwijl zij specifieke meridiaanpunten = stimuleerden.=20

Callahan

Voortbouwend op = Goodheart en=20 Diamond ontwikkelde Callahan begin jaren 80 een methode gebaseerd op het = diagnosticeren en corrigeren van energie=EBn, die hij Thought Field = Therapy (TFT)=20 noemde. Het =91thoughtfield=92, of gedachteveld, is simpel gezegd het = energetisch=20 veld dat actief is bij een bepaalde gedachte of gevoel. Of anders = gezegd: de=20 complexe, coherente structuur van gecodeerde informatie-energie. = Callahan (1995)=20 veronderstelt dat de energetische informatie in dat veld essentieel is = voor het=20 ervaren van negatieve emoties. Deze (actieve[10])=20 informatie bevat gecodeerde instructies om chemische, neurologische en=20 cognitieve veranderingen te veroorzaken die op hun beurt leiden tot de = bewuste=20 ervaring van een negatieve emotie. Callahan noemt deze (actieve) = energetische=20 informatieaspecten =91perturbations=92, of =91verstoringen=92. Omdat TFT = zulke sterke=20 chemische, hormonale, neurologische en cognitieve veranderingen lijkt te = veroorzaken, vermoedt Callahan dat de perturbation het belangrijkste en=20 fundamentele element van een negatieve emotie is.

TFT diagnosticeert = voor een=20 emotioneel probleem (lees: een perturbation) de te behandelen = meridiaanpunten.=20 De volgorde waarin op de punten moeten worden behandeld om de verstoring = ongedaan te maken is volgens Callahan belangrijk. Evenals Diamond maakt = ook TFT=20 gebruik van cognities[11].

Diepold

Dr. J. Diepold = (2000)=20 ontdekte dat een simpeler methode van meridiaanstimulatie voldeed: het = aanraken=20 van het meridiaanpunt met twee vingertoppen terwijl een volle ademteug = in en uit=20 wordt genomen. Deze stimulatiemethode wordt Touch and Breathe (TAB) = genoemd.=20

Een=20 korte omschrijving van TFT

Bij TFT = diagnosticeert de=20 behandelaar het energiesysteem door de kracht in te schatten van een = bepaalde=20 spier van de cli=EBnt, meestal de deltaspier van de bovenarm. Hiertoe = wordt de=20 cli=EBnt gevraagd de arm zijwaarts te strekken. De behandelaar plaatst = zijn=20 vingers op de onderarm van de cli=EBnt. Dan instrueert de behandelaar de = cli=EBnt om=20 met de vingers van zijn andere hand een bepaald punt van het = meridiaansysteem=20 aan te raken en aan het probleem te denken. Terwijl de cli=EBnt dat doet = oefent de=20 behandelaar enige neerwaartse druk uit op de onderarm. Als de spier = sterk=20 aanvoelt heeft het betreffende meridiaanpunt te maken met het probleem. = Als de=20 spier zwak aanvoelt speelt het gediagnosticeerde punt geen rol bij het = probleem.=20 Het op deze wijze bepalen van de te behandelen punten wordt =91therapy=20 localisation=92 genoemd.

Als de punten zijn = gevonden=20 wordt de cli=EBnt gevraagd om, terwijl hij aan het emotionele probleem = denkt, met=20 de toppen van de vingers op de meridiaanpunten te tikken. Ook wordt de = cli=EBnt=20 gevraagd om specifieke oogbewegingen te maken, iets te neuri=EBn en te = tellen.=20

Holons

Het probleem kan = volgens=20 Callahan uit meerdere aspecten bestaan, door hem =91holons=92 genoemd. = De betrokken=20 aspecten of holons worden na elkaar gediagnosticeerd en behandeld. = Callahan=20 rapporteert dat negatieve emoties aldus binnen enkele minuten sterk = verminderen=20 of zelfs verdwijnen. Voor disfunctionele cognities geldt dat zij aan=20 overtuigingswaarde en lading inboeten. Complexe problemen vragen = meerdere=20 sessies, maar bij geringere emotionele problemen kan =E9=E9n sessie en = een=20 =91tap=92-huiswerkopdracht volstaan.

Algoritmes

Callahan ontdekte = patronen=20 in de meridiaanvolgorde bij de behandeling van bepaalde problemen. Hij = kwam zo=20 tot wat hij noemde algoritmes, een vaste volgorde van behandelpunten = voor=20 specifieke psychische problemen, zoals voor fobie=EBn, trauma=92s, = verslavingen,=20 enzovoort. Zo is het niet altijd nodig om de punten te diagnosticeren en = kan de=20 behandeling volgens het algoritme worden gegeven. TFT met algoritmes is = veel=20 makkelijker te leren, maar mist de precisie die bij individuele = cli=EBnten vaak=20 noodzakelijk is.

EFT

Een TFT-algoritme = dat grote=20 bekendheid heeft gekregen omdat het heel eenvoudig is toe te passen is = EFT, dat=20 staat voor: emotionel freedom techniques. Het is ontwikkeld door Gary = Graig, een=20 tevens in NLP opgeleid ingenieur die een dure training volgde bij = Callahan. Hij=20 vereenvoudigde de TFT-principes in een elegant protocol waarin voor de=20 verschillende aspecten van het probleem telkens een vaste volgorde=20 behandelpunten wordt getikt. Deze volgorde is: 13 meridiaanpunten, = gevolgd door=20 de 9-Gamut behandeling, (die verderop wordt beschreven) en afgesloten = met weer=20 dezelfde 13 meridiaanpunten. Via de web-site van Craig (www.emofree.com) = is het=20 dikke handboek gratis te downloaden, alsmede instructieve videobanden, = die=20 overigens wel geld kosten.

Alvorens over te = gaan tot=20 het presenteren van een casus volgt een uitgebreide bespreking van het=20 TFT-protocol inclusief de diagnosticering van de behandelpunten.=20

Het TFT-protocol

De=20 voorbereiding

Het geven van = uitleg over de=20 procedure en de rationale ervan is wenselijk vanwege het onconventionele = karakter TFT. Gewoonlijk zal de psycholoog wijzen op het verband van TFT = met=20 acupunctuur, waar de meeste mensen vertrouwd mee zijn. Ook wordt een = korte=20 uitleg gegeven over het biofeedback mechanisme dat werkzaam is bij het = testen=20 van de indicatorspier. Vervolgens vraagt de behandelaar toestemming aan = de=20 cli=EBnt om de energietest uit te voeren en vergewist zich er van dat de = spier=20 niet geblesseerd is. Bij de energietest houdt de cli=EBnt de arm = zijwaarts=20 gestrekt en geeft omhoog tegendruk terwijl de psycholoog met de hand op = de=20 onderarm enige druk neerwaarts uitoefent[12].=20 Als de cli=EBnt aan iets prettigs denkt voelt de behandelaar meer kracht = in de=20 spier dan wanneer de cli=EBnt aan iets onprettigs denkt. Dit wordt = respectievelijk=20 =91sterk testen=92 en =91zwak testen=92 genoemd. Als de cli=EBnt een = ware uitspraak doet=20 test hij =91sterk=92 en bij een onware uitspraak =91zwak=92, enzovoorts. = Door op deze=20 wijze enig testwerk te doen verkrijgt de psycholoog een indruk van de=20 idiosyncratische wijze waarop het energiesysteem van de cli=EBnt = reageert.=20

Randvoorwaarden:=20 Depolarisatie en Psychologische omkeringen

Soms treedt bij = het=20 diagnosticeren een complicatie op, veroorzaakt door het verkeerd = gepolariseerd=20 zijn van de energie=EBn.[13]=20 Depolarisaties zijn gemakkelijk te corrigeren met ademhalingsoefeningen, = gecombineerd met het aannemen van bepaalde lichaamshoudingen[14].=20

De begrippen = =91depolarisatie=92=20 en de in de volgende paragraaf besproken =91psychologische omkering=92, = zijn=20 speculatieve concepten van Callahan.

Psychologische=20 omkeringen

Als de = polariteiten goed=20 zijn, vraagt de psycholoog aan de cli=EBnt om hardop te zeggen: =91Ik = wil gelukkig=20 zijn=92 waarna de psycholoog de spiertest uitvoert. Wanneer de spier = zwak test is=20 er volgens Callahan sprake van =91massive psychological reversal=91. Het = concept=20 psychologische omkering lijkt wat op het begrip =91onbewuste = weerstand=92, in dit=20 geval weerstand om gelukkig te zijn. Het zou oiok omschreven kunnen = worden als=20 een uitspraak waarbij sprake is van ambivalentie, of van incongruentie. = Volgens=20 Callahan er is echter vooral sprake is van een energetisch fenomeen.=20 Depolarisaties en psychologische omkeringen kunnen op verschillende = momenten van=20 de diagnosticering en behandeling optreden (en tevens worden = gecorrigeerd). De=20 behandelaar moet op deze fenomenen bedacht zijn wanneer het proces = onvoldoende=20 vordert of anderszins dreigt te stagneren. De aanwezigheid van een=20 psychologische omkering is vast te stellen door de cli=EBnt de = betreffende=20 cognitie te laten uitspreken en vervolgens met de spiertest de energie = te=20 testen. Mogelijke omkeringen zijn:

=91Ik wil dit = probleem=20 behouden=92, of:

=91Ik zal dit = probleem=20 behouden=92, of:

=91Ik wil een deel = van het=20 probleem houden=92, of:

=91Ik verdien het = niet om over=20 dit probleem heen te komen=92, of:

=91Het is niet = veilig voor mij=20 (of anderen) om dit probleem te overwinnen=92.

Verschillende = psychologische=20 thema=92s kunnen bij een rol spelen, bijvoorbeeld machteloosheid,=20 minderwaardigheid en onveiligheid. We vinden hier vaak disfunctionele = cognities=20 en schemata.

Ook een = psychologische=20 omkering is meestal vrij simpel te corrigeren. De cli=EBnt raakt de = zijkant van=20 zijn hand aan[15]=20 terwijl hij drie keer de meer functionele cognitie uitspreekt die bij de = betreffende psychologische omkering hoort. Deze cognitie heeft de = volgende vorm:=20 =91Ik kan mijzelf volledig accepteren, ook als ik =85=85=92 en dan volgt = de=20 disfunctionele cognitie. Bijvoorbeeld: =91Ik kan mijzelf volledig en = volkomen=20 accepteren, ook als ik niet gelukkig wil zijn=92, of: =91Ik kan mijzelf = volledig en=20 volkomen accepteren, ook als ik denk dat ik het niet verdien om over dit = probleem heen te komen=92.

De correcties = worden gedaan=20 en vervolgens door een spiertest geverifieerd. Pas wanneer het = energiesysteem=20 =91zwak=92 test bij het denken aan het probleem is er geen = psychologische omkering=20 of depolarisatie (meer) actief en kan de diagnosticering van het = gedachteveld=20 beginnen.[16]=20 Op dat moment wordt ook de SUD-score die dient als subjectief=20 evaluatie-instrument tijdens de sessie.

Energetische = diagnosticering=20 en behandeling

Bij de = diagnosticering=20 vraagt de psycholoog aan de cli=EBnt om zijn vingers op het diagnosepunt = (ook wel=20 alarmpunt genoemd) van een meridiaan te plaatsen en aan het probleem te = denken.=20 Wanneer dan de spier =91zwak=92 test, is de betreffende meridiaan niet = betrokken bij=20 het probleem en wordt een andere meridiaan getest. Wanneer de spier bij = een=20 ander diagnosepunt op een andere meridiaan =91sterk=92 test, is de dat = de meridiaan=20 die in disbalans is en die moet worden behandeld. De psycholoog noteert = het punt=20 en laat de cli=EBnt de meridiaan zelf behandelen. Hiertoe raakt de = cli=EBnt met de=20 toppen van zijn vingers het behandelpunt van de meridiaan aan terwijl = hij aan=20 het probleem denkt gedurende een volle ademhaling in en uit[17].=20 Daarna wordt de energie van het probleem opnieuw getest: de cli=EBnt = denkt weer=20 aan het probleem terwijl de psycholoog de spiertest uitvoert. Bij een = zwakke=20 test bestaat het probleem nog en moet dus nog een andere meridiaan = gezocht en=20 behandeld worden, totdat de test sterk is. De behandelpunten zijn dan=20 vastgesteld en genoteerd door de psycholoog. Vervolgens vindt er nog een = behandeling plaats door de cli=EBnt de zogenoemde =919-Gamut=92 te laten = verrichten,=20 waarna de sequentie van alle gevonden behandelpunten wordt=20 herhaald.

De 9-Gamut=20 behandeling

De 9-Gamut zijn = negen=20 handelingen die de cli=EBnt uitvoert terwijl hij met de wijsvinger- en=20 middelvingertoppen van de ene hand de rug van de andere hand op de plek = tussen=20 de pink en de ringvinger aanraakt. (Dit is een behandelpunt van de = drievoudige=20 verwarmer meridiaan.)

De negen = handelingen zijn in=20 volgorde: de ogen open; de ogen dicht; de ogen open en naar rechts = beneden=20 kijken; idem links beneden; met geopende ogen een cirkel beschrijven met = de=20 wijzers van de klok mee; idem tegen de wijzers van de klok in; een = melodietje=20 neuri=EBn, tot vijf tellen, een melodietje neuri=EBn. Een handeling = neemt ongeveer 3=20 =E0 4 seconden in beslag. Callahan ontwikkelde deze procedure teneinde=20 energetische patronen tijdens de behandeling te optimaliseren. De = theoretische=20 onderbouwing ervan zou hier te ver voeren.

Her-evaluatie en=20 voortgang

Daarna geeft de = cli=EBnt=20 opnieuw een inschatting van het probleem op de SUD-schaal.=20

Als de SUD hoger = blijft dan=20 1 wordt de aanwezigheid van andere psychologische omkeringen getest en=20 behandeld.

Mocht het probleem = daarna=20 nog niet verholpen zijn (omdat de spiertest nog steeds =91zwak=92 is), = dan is er een=20 ander aspect of holon actief in het probleem. Diagnosticering en = behandeling van=20 de behandelpunten op dat holon kan nu plaatsvinden. =

Alle aspecten van = het=20 probleem (Callahan zou zeggen: =91alle holons binnen de perturbation) = worden op=20 bovenstaande wijze gediagnosticeerd en behandeld.

Na afloop van de = sessie kan=20 de cli=EBnt indien nodig (de noodzaak hiertoe kan eventueel energetisch = worden=20 getest) als huiswerk de volgorde van de punten meekrijgen om zichzelf te = =91tappen=92.

Het volledige = protocol is=20 voor beginnende therapeuten niet makkelijk. Een goede uitvoering ervan = vereist=20 naast een gedegen instructie ook oefening.

Onderzoek naar energie psychologie

Na de eerste jaren = van wilde=20 claims, gebaseerd op anekdotes zonder research, worden de methodieken = van=20 energie psychologie pas de laatste tijd aan serieuzere onderzoeken = onderworpen.=20 Veelal zijn het nog pilotstudy=92s die niet zijn gepubliceerd in een = vakblad, maar=20 worden gerapporteerd op een website. Inmiddels is ook de eerste = randomised study=20 met controlegroep verricht.

Enkelvoudige = fobie.=20

Zo onderzochten = Wells et al.=20 (2000) het effect van een =E9=E9n-sessie behandeling van EFT (n =3D 18) = en=20 Diaphragmatic Deep Breathing (DB) (n =3D 17) op enkelvoudige fobie=EBn. = Onderzochten=20 werden at random toegewezen aan de behandelcondities. BD-behandeling was = in=20 verschillende opzichten hetzelfde gemaakt als EFT, zoals het gebruik van = een=20 cognitie vooraf, de verschillende aspecten van de angst, etc. = Beoordeelaars van=20 het therapeutisch effect wisten niet welke behandeling de onderzochten = hadden=20 ontvangen. Beide condities gaven significante vooruitgang te zien. De=20 vooruitgang met EFT was significant groter dan die met DB op 4 van de 5 = gemeten=20 variabelen, waaronder vermijdingsgedrag. De onderzoekers speculeren dat = er,=20 gezien het verschil in effectiviteit van de twee behandelvormen, = wellicht sprake=20 is van een effect van het energetisch systeem van het=20 lichaam.

Fobie=EBn=20 voor insecten en kleine dieren

Christoff (2000) = onderzocht=20 het effect van Be Set Free Fast (BSFF, een variant van TFT) op een fobie = voor=20 kleine dieren. Zij gebruikte het single case study design bij 4 mensen. = Deze=20 hadden een fobie voor respectievelijk krekels, mieren, hagedissen en = wormen. Zes=20 weken werd gedurende 2 keer per week met diverse vragenlijsten gemeten = om de=20 baseline vast te stellen. Daarna vonden 6 behandelsessies plaats, = gevolgd door=20 nametingen. De onderzoekster vermeldt dat de 4 fobici na de behandeling = geen=20 enkele angst meer hadden in aanwezigheid van het fobische object. Het = grootste=20 effect had de eerste sessie, met nog wat kleine vooruitgang in de = volgende een=20 of twee sessies.

Claustrofobie

Pratt en Lambrou = (1999)=20 onderzochten het effect van de TFT-algoritmebehandeling van = claustrofobie in een=20 pilot (n =3D 8). Voormetingen bestonden uit diverse angstvragenlijsten, = EEG, EMG,=20 hartslagsnelheid, ademhalingssnelheid, huidweerstand, subjectieve en=20 gedragsmetingen. De 4 fobici kregen gedurende 30 minuten de = TFT-behandeling en=20 de controlegroep (n =3D 4) luisterden dezelfde tijd naar klassieke = muziek. In dit=20 onderzoek werd geen goede screening gedaan. Zo bleek tijdens het = onderzoek dat 2=20 van de fobici eigenlijk alleen fobisch waren voor kleine ruimten gevuld = met=20 mensen. In het onderzoek werd een kleine ruimte gebruikt zonder mensen, = hetgeen=20 de verschillen tussen de groepen verminderde. Ook hadden verschillende=20 onderzochten in de behandelgroep meervoudige fobie=EBn. =

E=E9n van de = fobici die voor=20 de behandeling niet in de afgesloten ruimte kon verblijven, kon dat na = afloop=20 van de behandeling wel. Een ander kon voor de behandeling geen 2 minuten = in de=20 ruimte verblijven, zelfs met de deur open. Na behandeling bleef zij 5 = minuten in=20 de kleine ruimte (met de deur open) en meldde geringe spanning. Een = onderzochte=20 meldde na de behandeling op het werk in drukke liften kon, iets dat = voorheen=20 niet mogelijk was.

De onderzoekers = concluderen=20 dat de TFT-groep een significant groter behandeleffect vertoonde, = vergeleken met=20 de controlegroep. Verder geven zij aan dat sommige van deze verschillen = ook=20 werden gevonden bij de autonome reactiepatronen (EEG, etc.), die minder=20 placebogevoelig zijn.

Angststoornissen,=20 somatoforme stoornissen, Verslavingen en verwante DSM=20 IV-stoornissen.

Andrade (2001) = onderzocht in=20 een 5 jaar durende pilot de reactie van 5000 pati=EBnten op = verschillende=20 meridiaan =91tap=92-behandelingen. Het betrof mensen met paniekstoornis, = agorafobie,=20 sociale fobie, enkelvoudige fobie, obsessieve compulsieve stoornis,=20 gegeneraliseerde angststoornis, PTSS, eetstoornissen, ADHD en = verslavingen. In=20 de evaluatie werden alleen behandelingen betrokken waarbij met een = controlegroep=20 was gewerkt. De onderzoeker meldt dat de positieve resultaten bij de = biomedisch=20 opgeleide artsen van zijn team aanvankelijk ongelovige reacties = opriepen. Deze=20 verminderden nadat de positieve effecten zich voor bleven doen en ook in = follow-ups blijvend bleken.

Statistische = analyse van de=20 data gaf aan dat 93% positieve klinische resultaten werden bereikt met = =91tappen=92=20 alleen (p<.01) en 63% met medicatie en cognitieve gedragstherapie = (CGT). Het=20 gemiddeld aantal sessies in de =91tap=92-groep was 5 en in de CGT-groep = 14. Andrade=20 concludeerde dat verschillende meridiaantherapie=EBn in staat zijn om = zeer snelle=20 en positieve klinische resultaten te geven in de onderzochte=20 pathologie=EBn.

TFT=20 bij de behandeling van PTSS

Diepold en = Goldstein (2000)=20 onderzochten het effect van TFT op EEG-metingen voor en na de = behandeling. Voor=20 de behandeling (n=3D1) werden significante verschillen in EEG-patronen = gevonden=20 tussen het denken aan een neutrale - en een traumatische gebeurtenis. = Direct na=20 de TFT-behandeling waren deze verschillen verdwenen.In een follow-up na = 18=20 maanden bleken de PTSS symptomen niet te zijn teruggekeerd.=20

TFT=20 bij hoogtevrees

In dit randomised = controlled=20 onderzoek (Carbonell, jaar niet bekend) werd het effect van een = behandeling met=20 een TFT-algoritme op hoogtevrees onderzocht. De mate van hoogtevrees = werd=20 vastgesteld met een vragenlijst en met een hoogtetest die bestond uit = het=20 bestijgen van een ladder waarbij SUD-metingen werden afgenomen. De 49 = personen=20 met hoogtevrees werden at random toegewezen aan de controlegroep of de=20 TFT-groep. De placebobehandeling in de controlegroep bestond uit het = =91tappen=92 op=20 willekeurige, niet-TFT punten op het lichaam. De groepen bleken homogeen = op de=20 afgenomen tests voor de behandeling. Na een =E9=E9nmalige behandeling = moesten de=20 onderzochten weer de ladder bestijgen en werden de SUD-scores nogmaals=20 afgenomen. Alle metingen en de toewijzing aan de controle en = behandelgroep werd=20 door verschillende mensen gedaan die niet behandelden en niet wisten tot = welke=20 groep de onderzochten behoorden. De TFT-groep vertoonde significant meer = verbetering dan de controlegroep. De onderzoekster concludeerde dat TFT=20 superieur was aan een placebobehandeling die gelijkenis vertoont met=20 TFT.

Casus.

Dhr. Achterdijk is = 58 jaar,=20 sinds 4 jaar getrouwd met een 10 jaar jongere vrouw die uit haar vorige = huwelijk=20 drie thuiswonende tienerdochters heeft. Ongeveer 15 jaar geleden was hij = enkele=20 maanden op een PAAZ opgenomen vanwege depressieve klachten. Hij kreeg de = diagnose =91borderline persoonlijkheidsstoornis met dissociatieve = momenten=92. Na=20 ontslag aldaar ontwikkelde hij een alcohol- en tranquillizerverslaving = die 13=20 jaar duurde. Gedurende die tijd werd hij regelmatig gezien door een = psychiater=20 die in zijn rapportage de diagnose =91posttraumatische stressstoornis = bij een man=20 met een borderline persoonlijkheidsstoornis=92 stelde. Dhr. Achterdijk = had een=20 indrukwekkend aantal banen gehad, de laatste als medewerker in een=20 plantsoenendienst. Na verloop van enige tijd meldde hij zich ziek en = werd na een=20 jaar op psychische gronden arbeidsongeschikt verklaard. Toen hij zijn = huidige=20 vrouw leerde kennen had hij een WAO-uitkering, was depressief, dronk = stevig en=20 gebruikte dagelijks een forse dosis benzodiazepinen. Hun relatie was = drie=20 maanden goed, maar daarna namen de ruzies hand over hand toe. Bij ruzies = dissocieerde hij, trok zich terug en ging drinken. Na verloop van tijd = besloot=20 hij te stoppen met drinken en benzodiazepinengebruik en liet zich = opnemen in een=20 verslavingskliniek waar hij 9 maanden verbleef. Vandaar werd hij = verwezen naar=20 de auteur omdat de posttraumatische stressstoornis nog steeds niet was=20 behandeld.

In de eerste = gesprekken=20 maakte hij een schuwe, argwanende en gespannen indruk. Hij zei dat hij = bijna=20 niet buitenshuis kwam omdat hij zich schaamde voor zichzelf. Hij was = bang om het=20 woord te nemen. Initiatief daartoe nam hij naar hij zei nooit, en hij = werd=20 panisch bij de gedachte dat iemand hem iets zou vragen. Visites en = verjaardagen,=20 die hij niet altijd kon vermijden, ervoer hij als een regelrechte ramp. = Hij=20 vertelde dat hij weer wilde proberen om te gaan werken en dat hij een = betere=20 relatie met zijn vrouw en zijn (stief)dochter wilde. =

Hij kwam uit een = ge=EFsoleerd=20 tuiniersgezin met vader, moeder en drie kinderen. Zijn vader had de = oorlog in=20 een concentratiekamp doorgebracht. Hij gaf hem als kind geen enkele = positieve=20 aandacht, =91ik kon alleen een klap voor mijn kop krijgen=92. Zijn = moeder omschrijft=20 hij als hard en dominant, altijd bezig, evenals cli=EBnt zelf die van = jongs af aan=20 in het noodlijdend tuiniersbedrijfje moest werken. Zijn 3 jaar oudere = broer was=20 het enfant terrible die op 13 jarige leeftijd uit huis werd geplaatst. = Cli=EBnt=20 was enerzijds jaloers op zijn broer omdat die rebelleerde, maar leerde = zelf in=20 het gezin al snel zijn mond te houden. Toen hij 8 jaar was kwam zijn = 2-jarig=20 zusje door verdrinking om het leven. Dhr. Achterdijk heeft nog steeds=20 schuldgevoelens over dit voorval hoewel hij geen schuld droeg. Nooit = meer werd=20 in het gezin over het zusje of het voorval gesproken en de sfeer in huis = bleef=20 somber en gedrukt. Dhr Achterdijk voelde als kind dat zijn ouders hem = dit nooit=20 hadden vergeven en de sfeer drukte als een loden last op zijn schouders. = Hij was=20 als kind teruggetrokken, schuw en maakte weinig contacten. Enkele jaren = later=20 liepen de spanningen tussen de oudste broer en de ouders zo hoog op dat=20 uithuisplaatsing volgde. Toen viel voor hem ook een spanningsafleider en = metgezel weg.

Dhr. Achterdijk = vertelde dat=20 hij als tiener te teruggetrokken was om kennis te maken met vrouwen. = Toen hij=20 begin dertig was woonde hij korte tijd samen met een vrouw die hem = echter de=20 deur uitzette nadat hij slachtoffer was van een roofoverval. Deze = afwijzing en=20 de overval zelf bestempelde hij in het gesprek als de meest traumatische = gebeurtenissen in zijn leven. Hij ging weer alleen wonen en dronk meer = dan goed=20 voor hem was. Naar hij zegt om =91alles te vergeten=92: de overval, de = afwijzingen,=20 zijn jeugd en het ongeluk van zijn zusje. Hij ervaart zich als seksueel=20 incompetent. Seksualiteit durft hij niet te bespreken met zijn vrouw.=20

Na enkele = explorerende=20 sessies werd overgegaan behandeling van de PTSS ten gevolge van de = roofoverval.=20 Hij gaf aan dat hij daar het meest last van had en en sprak de voorkeur = uit om=20 daar mee te beginnen. Wij besloten TFT toe te passen. Hij had diverse=20 psychologische omkeringen: =91Ik wil niet gelukkig zijn=92 en =91Ik = verdien het niet=20 om over dit probleem te komen=92 en =91Ik kom toch nooit over dit = probleem heen=92.=20 Zij werden gecorrigeerd met enkele ademhalingsoefeningen gecombineerd = met=20 lichaamshoudingen. De dominante emoties behorend bij het trauma waren = angst en=20 schaamte. SUD was 9. Er bleken twee holons aanwezig, met in het eerste = holon=20 vijf betrokken meridianen en in het tweede drie. Na behandeling van tien = minuten=20 was de SUD gedaald naar 0 en hij verklaarde verbaasd zeer opgelucht te = zijn. Hij=20 kreeg de opdracht mee om indien het nodig was de meridianen op de = betreffende=20 punten zelf te stimuleren. De volgende keer vertelde hij dat dit niet = nodig was=20 geweest. Op mijn vraag hoe het met hem ging verklaarde hij dat hij de = indruk had=20 dat het wat beter met hem ging. Hij was in staat om rustig over het = voorval te=20 vertellen en ervoer er geen nare gevoelens meer bij. Na enkele = evaluerende=20 gesprekssessies besloten wij de volgende keer zijn sociale angsten met = TFT te=20 behandelen. Hij durfde nooit iets te zeggen of zich te uiten. Dit kwam = volgens=20 hem omdat hij nooit warmte en positieve aandacht van zijn ouders had = gekregen.=20 Het gedachteveld vatte hij samen met: =91Ik heb nooit warmte of iets = positiefs=20 ervaren van mijn ouders. De SUD die hij bij het denken aan die zin = ervoer was 8.=20 Wederom werden diverse omkeringen gevonden. De behandeling betrof drie = holons,=20 de eerste had vijf meridianen, de tweede drie en de derde =E9=E9n. Na = behandeling=20 ervan door stimulatie van de punten was de SUD 0. De behandeling duurde = 15=20 minuten. Hij lachte wat onwennig na deze sessie en was benieuwd wat het = zou=20 opleveren. De keer erop vertelde hij dat hij verschillende kleine = succesjes had=20 behaald. Het was hem achteraf opgevallen dat hij zich redelijk had = durven uiten,=20 zowel naar zijn vrouw als ook naar zijn zwager en neef. In volgende = gesprekken=20 werd aandacht gegeven aan dagbesteding en werden manieren besproken om = passieve=20 dagen waarin hij gemakkelijk tot somberheid kon vervallen te voorkomen. = Hij vond=20 dat het wat wisselvallig met hem ging. Maar toch =91zit er vooruitgang = in=92, zo=20 verklaarde hij voorzichtig. Er waren momenten waarop hij weer kon = lachen, iets=20 wat jaren geleden voor het laatst gebeurd was. Maar deze momenten werden = volgens=20 hem nog afgewisseld met diepe dalen. Er werd een plannetje voor een = volgende=20 TFT-sessie gemaakt.. Daarin behandelden wij de schaamte en = minderwaardigheid die=20 hij voelde als hij zich in gezelschap bevond. De zin: =91Ik neem geen = deel aan het=20 gesprek=92 gaf een SUD van 8. Een holon van 6 meridianen was betrokken. = Na=20 behandeling en diagnosticering die totaal 30 minuten duurde was de SUD = 0. De=20 sessie werd afgesloten met wat toekomstgericht imaginatiewerk. Toen = volgden=20 enkele sessies waarin zijn neiging tot het uitstellen van belangrijke = zaken aan=20 de orde kwam. Dit uitstelgedrag bracht hem in conflict met zijn = omgeving. Er=20 werden enkele gedragsdirectieven gegeven. Hierbij werd gebruik gemaakt = van uit=20 de gedragstherapie afkomstige =91flashcards=92 met nuttige gedachten. = Ook kwam zijn=20 ongeduld aan de orde. Hij wilde snellere vorderingen maken. Ook hiervoor = werd=20 een flashcard gemaakt.

In een volgende = sessie=20 behandelden wij de emotionele gevolgen van de verdrinking zijn zusje. = Dit gaf=20 twee holons, de eerste met vijf meridianen en de tweede met twee. De SUD = was na=20 een behandeling van 30 minuten gedaald van 8 naar 1. De keer erop = verklaarde hij=20 een sterke kentering. Hij zei dat hij het ongeluk met zijn zusje nu = beter een=20 plaats kon geven. Bovendien had hij een paar keer goede seks met zijn = vrouw=20 gehad: =91Ik ben minder boos op haar=92. Nu hij meer contacten aanging = en ook in=20 deze wat meer initiatief nam, piekerde hij achteraf over zijn aandeel in = die=20 gesprekjes. Hij vond dat hij dingen niet altijd even goed verwoordde en = ervoer=20 achteraf een gevoel van falen. Wij besloten dit te behandelen. De SUD = was 7 en=20 de behandeling van =E9=E9n holon met vijf meridianen gaf na 15 minuten = een SUD van 0=20 te zien. De volgende keer verklaarde hij dat het redelijk ging. Hij was=20 inmiddels gesprekken aangegaan met de keuringsinstantie om zijn=20 arbeidsre=EFntegratie te bepreken. Wij bespraken zijn zorgen hierover en = er waren=20 tussen de therapeut en de Arbo-arts enige contacten waarin ik = aandachtspunten=20 voor het re=EFntegratieproces gaf.

Inmiddels was de = frequentie=20 van de sessies verminderd van een keer per week tot een keer in de drie = weken en=20 had de behandeling in totaal 15 sessies in beslag genomen. Wij deden nog = twee=20 sessie waarin wij twee traumatische ervaringen op dezelfde wijze = behandelden.=20 Enkele betroffen de afwijzingen die hij van de vrouwen (inclusief zijn = moeder)=20 in zijn leven had ervaren. En de ander betrof een gebeurtenis waarin hij = zich=20 schuldig voelde ten opzichte van zijn oudere broer die hij naar zijn = gevoel=20 onvoldoende had bijgestaan in zijn rebellie tegen zijn ouders.=20

Inmiddels vond dhr = Achterdijk passend werk waarbij werd gezorgd voor regelmatige = begeleiding. De=20 therapie kreeg meer het karakter van aanpassing aan een nieuwe = levenssituatie,=20 namelijk deelnemend aan het arbeidsproces. Enkele maanden later sloten = wij de=20 begeleiding af toen hij zelf verklaarde =91tevreden te zijn=92. = Afrondend gaf hij=20 aan dat hij werk had waar hij het redelijk naar zijn zin had, zich beter = uitte,=20 vaker ging uitging (naar voetbalwedstrijden) en dat zijn contact met = zijn=20 stiefdochter was verbeterd. Hij had naar zeggen een redelijk bevredigend = seksleven met zijn vrouw. Telefonische follow-up drie maanden na = afsluiting van=20 de behandeling leerde dat de vooruitgang was = bestendigd.

De metingen:=20

Voormeting SCL-90: = Totaal=20 295

Tussenmeting = SCL-90: Idem na=20 behandeling van de derde traumatische ervaring: = 185

Nameting: SCL-90: = Idem na=20 afloop van de totale behandeling: 120

Discussie

Dhr. Achterdijk is = als=20 borderliner gediagnosticeerd. Hij vertoonde regelmatig dissociatieve = momenten,=20 had een verleden waarbij middelengebruik een grote rol speelde en liep = nog=20 steeds rond met een posttraumatische stressstoornis, wellicht als gevolg = van=20 multipele trauma=92s. Hij wantrouwde veel mensen en had een ambivalente = houding=20 tegenover vrouwen, waarschijnlijk als gevolg van de verhouding met zijn = eigen=20 moeder. Door deze negatieve houding tegenover het vrouwelijke geslacht = en zijn=20 geringe gevoel voor eigenwaarde had hij weinig contacten met vrouwen = gehad en=20 was in een maatschappelijk en sociaal isolement terechtgekomen. = Behandeldoelen=20 waren het verminderen van PTSS, het beter leren omgaan met spanningen = (niet=20 dissoci=EBren, maar spanning verdragen en proberen te handelen), het = verminderen=20 van wantrouwen tegenover vrouwen en het verminderen van schuldgevoel.=20

Hoewel = borderliners van zijn=20 leeftijd over het algemeen niet meer door de reguliere instituten worden = behandeld, bleek hij goed te reageren op een eclectische therapie.=20 Gedragsadviezen, cognitieve methodieken, ondersteunende gesprekken met=20 raadgevingen en contact met het systeem (zijn vrouw en de Arbo-arts) = waren=20 belangrijke therapeutische maatregelen. Ook TFT had een prominente = plaats, in de=20 behandeling van de PTSS van de roofoverval en verwerking van belangrijke = ervaringen die het fundament vormden voor de negatieve schemata van=20 minderwaardigheid en wantrouwen. Het is niet vast te stellen of enig = element van=20 deze therapeutische mix, en zo ja welk, een doorslaggevende rol heeft = gespeeld.=20 Toch heeft de traumaverwerking door TFT naar mijn gevoel een belangrijke = rol=20 gespeeld in het verbeteringsproces van dhr. Achterdijk. Na elke=20 behandelingssessie met TFT werd nieuwe verbetering zichtbaar die zich=20 bestendigde. In deze sessies verminderde zijn schuldgevoelen, alsmede = zijn=20 boosheid en wantrouwen.

Naar mijn ervaring = is het=20 met exposuretechnieken lastig om met schuld en schaamte beladen = ervaringen te=20 behandelen. Met de experienti=EBle technieken van Jeffrey Young (1994) = en met EMDR=20 (Shapiro, 1995; Bald=E9, 2001) lukt dat al veel beter. Het lijkt erop = dat bij de=20 effectieve verwerking van dit soort ervaringen EMDR gezelschap heeft = gekregen=20 van de methoden van de energie psychologie. Het wachten is op nader = onderzoek om=20 de claims die er liggen nader op hun waarde te = schatten.

Referenties:

Andrade=20 (2001)=20 http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Bald=E9, P.D. = (2001) Met=20 andere ogen bekeken. EMDR, een nieuwe methode voor het genezen van = emotionele=20 problemen. Uitgeverij Elmar, Delft. =

Becker,=20 R.O. en Selden, G. (1985) The Body Electric. New York: = Morow.

Benor,=20 D. J. (2001) Spiritual Healing, Volume I, Scientific validation of a = healing=20 revolution. Vision = Publications,=20 Southfield, Michigan.

Blaich,=20 R.M. (1988) Applied kinesiology and human performance. In Selected papers of the college of = applied=20 kinesiology (Winter), p. 7-15.

Bohm,=20 D. en Hiley, B.J. (1993) The undivided universe: An ontological = interpretation=20 of quantum theory. London: = Routledge and=20 Kegan.

Callahan,=20 R.J. (1995) Introduction to thought field therapy. A presentation to the Arizona = Mental Health=20 Association (op 21 april 1995)

Callahan,=20 R.J. en Callahan, J. (1996) Thought field therapy and trauma: Treatment = and=20 theory. Indian Wells, CA: = Uitgave=20 van de auteur.

Cameron-Bandler,=20 L. (1978) They lived happily ever after. Cupertino, CA: Meta=20 Publications.

Carbonell,=20 (jaar niet bekend)=20 http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Christoff=20 (2000) = http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Diamond=20 (1989) Life energy. New York: = Dodd, Mead=20 and Co.

Diepold,=20 J.H. (2000) Touch and Breathe. An alternative Treatment Approach with = Meridian=20 Bases Psychotherapies. Traumatology e, 6 = (2), ook=20 op=20 www.fsu.edu/~trauma/

Diepold en = Goldstein (2000)=20 http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Figley,=20 C. R. (1996) Traumatic death: treatment implications. In: K.J. Doka (ED), Living with = grief after=20 sudden loss. Washington, DC: Hospice Foundation of=20 America.

Gallo,=20 F.P. (1999) Energy Psychology. Explorations at the interface of energy,=20 cognition, behavior and health. CRC=20 Press, Boca Ration, FLA.

Kolk, B.A. van = der,=20 McFarlane, A.C. en Weisaeth, L. Eds. (1996)=20 Traumatic Stress, the effects of overwhelming experiense on miind, body = and=20 society. Guilford Press, New=20 York.

Monti,=20 D.A., Sinnott, J., Marchese, M., Kunkel, E.S. en Greeson, J.M. (1999) = Muscle=20 test comparisons of congruent and incongruent self-referential = statements. Perceptual and Motor Skills, 88,=20 1019-1028

Nordenstrom,=20 B. (1983) Biological based electrical circuits: Clinical, experimental = and=20 theoretical evidence for an additional circulatory system. Stockholm: = Nordic.

Pomeranz,=20 B. (1996) Acupuncture and the raison d=92etre for alternative medecine. = Alternative Therapies, 2 (6),=20 84-91

Pratt=20 & Lambrou (1999)=20 http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Shapiro,=20 F. (1995) Eye Movement Desensitisation and Reprocessing: Basic = principles,=20 protocols and procedures. New = York,=20 Guilford.\

Solomon,=20 S.D., Gerrity, E.T., en Muff, A.M. (1992). Efficacy for treatments of=20 posttraumatic stress dirorder. Journal of=20 American Medical Association, 268, 633-638.

Tiller,=20 W. (1997) Science and human transformation: Subtle energies, = Intentionality and=20 Conciousness. Walnut Creek, CA. = Pavior=20 Publishing.)

Voll, R. (1975) = Twenty years=20 of electroacupuncture diagnoses in Germany. A progress report. = American=20 Journal of Acupuncture, Special EAV issue, Vol. 3,=20 7-17.

Wells et al. = (2000)=20 http://www.energypsychresearch.org/energy_research_in_progress.htm

Wolpe.=20 J. (1985) The systematic desensitisation of neuroses. Journal of nervous and mental = disorders, 132=20 189-203.

Young,=20 J.E. (1994) Cognitive therapy for personality disorders: a schema = focused=20 approach. Professional Resource Press,=20 Sarasota.